If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

Jeżeli jesteś za filtrem sieci web, prosimy, upewnij się, że domeny *.kastatic.org i *.kasandbox.org są odblokowane.

Główna zawartość

Czym jest gapowicz?

Nie każdy, kto korzysta z dóbr publicznych, przyczynia się do ich tworzenia czy utrzymywania.Tłumaczenie na polski zrealizowane przez Fundację Edukacja dla Przyszłości dzięki wsparciu Fundacji PKO Banku Polskiego

Kluczowe pojęcia

  • Gapowicz to ktoś, kto chce, żeby inni płacili za jakieś dobro publiczne, ale planuje sam go używać; jeśli wiele osób zachowuje się jak gapowicze, to dobro publiczne może nigdy nie zostać dostarczone.
  • Rynki często mają trudności w wyprodukowaniu dóbr publicznych, ponieważ gapowicze próbują użyć dobra publicznego bez płacenia za nie.
  • Efekt gapowicza można przezwyciężyć poprzez użycie środków, które zabezpieczą pewność płacenia przez użytkowników dobra publicznego. Takie środki obejmują działania rządu, naciski społeczne i zbieranie płatności—w określonych sytuacjach, w których rynki odkryły sposób, w jaki można to zrobić.

Czym (a raczej kim) jest gapowicz?

Prywatnym firmom dość trudno produkować dobra publiczne. Przy dobrach publicznych jest niemożliwe lub zbyt kosztowne wykluczenie kogoś z korzystania z dobra lub usługi—jak przy obronie narodowej. Więc w jaki sposób firma może pobierać za to opłaty?
Kiedy osoby podejmują decyzję o kupieniu dobra publicznego, może pojawić się efekt gapowicza—ludzie mają motywację, żeby pozwolić innym zapłacić za dobro publiczne, a następnie "na gapę" korzystać z zakupów innych.
Najlepszym sposobem płacenia za dobra publiczne jest znalezienie sposobu na upewnienie się, że każdy wniesie jakiś wkład, a więc zapobieganie pojawianiu się gapowiczów. Jeśli na przykład ludzie, poprzez proces polityczny i zgodę na płacenie podatków, podejmują grupowe decyzje o ilości wytwarzanych dóbr publicznych, to mogą pokonać efekt gapowicza wymagając—poprzez ustanowienie odpowiedniego prawa—żeby każdy się dokładał.

Naciski społeczne i apele osobiste

W niektórych przypadkach mogą zostać użyte naciski społeczne i apele osobiste—zamiast mocy prawa—do zredukowania liczby gapowiczów i zbierania środków na dobro publiczne.
Na przykład sąsiedzi czasami tworzą stowarzyszenie, które ma na celu upiększanie obiektów lub patrolowanie obszaru, na którym mieszkają, po zmroku, żeby zniechęcić przestępców. W krajach o niskich dochodach, w których nacisk społeczny silnie zachęca wszystkich rolników do udziału, rolnicy w regionie mogą się zbierać żeby razem pracować nad dużym projektem nawadniania, który przyniesie korzyści wszystkim.
Wiele wysiłków mających na celu pozyskiwanie funduszy, włączając w to pieniądze dla lokalnych organizacji charytatywnych, szkół i uniwersytetów, mogą być również rozpatrywane jako próba użycia presji społecznej do zniechęcenia do bycia gapowiczem i do tworzenia wyników, które stworzą publiczne korzyści.

Dlaczego ludzie wybierają bycie gapowiczami?

Efekt gapowicza można wyrazić w pojęciach znanych z dylematu więźnia, znanego z teorii gier. Wyobraź sobie dwie osoby, które zastanawiają się nad dołożeniem się do dobra publicznego: Renatę i Szymona. Kiedy którakolwiek z osób dołoży się do finansowania dobra publicznego—takiego jak na przykład lokalna remiza strażacka—ich osobisty koszt wyniesie 16 zł, a korzyści społeczne z wkładu tej osoby wyniosą 24 zł.
Ponieważ korzyści społeczne w wysokości 24 zł są większe niż koszt równy 16 zł, to inwestycja ta jest dobrym pomysłem dla społeczeństwa jako całości. Problem w tym, że—podczas gdy Renata i Szymon płacą w całości koszt swojego wkładu na dobro publiczne—otrzymują tylko połowę korzyści, ponieważ korzyści dobra publicznego są dzielone po równo pomiędzy członków społeczeństwa.
Dokładanie się do finansowania dobra publicznego jako przykład dylematu więźnia
Szymon (start text, S, end text) dokłada sięSzymon (start text, S, end text) nie dokłada się
Renata (start text, R, end text) dokłada sięstart text, R, end text płaci 16 zł, otrzymuje 24 zł, zysk netto +8 złstart text, R, end text płaci 16 zł, otrzymuje 12 zł, zysk netto –4 zł
start text, S, end text płaci 16 zł, otrzymuje 24 zł, zysk netto +8 złstart text, S, end text płaci 0 zł, otrzymuje 12 zł, zysk netto +12 zł
Renata (start text, R, end text) nie dokłada sięstart text, R, end text płaci 0 zł, otrzymuje 12 zł, zysk netto +12 złstart text, R, end text płaci 0 zł, otrzymuje 0 zł
start text, S, end text płaci 16 zł, otrzymuje 12 zł, zysk netto -4 złstart text, S, end text płaci 0 zł, otrzymuje 0 zł
Jeśli ani Renata ani Szymon nie dołożą się do dobra publicznego, to nie będzie ono miało ani kosztów ani korzyści.
Załóżmy jednak, że tylko Renata wpłaca swoją część, a Szymon nie wpłaca. Renata ma koszt w wysokości 16 zł, ale otrzymuje tylko 12 zł korzyści—połowę z całości korzyści dla społeczeństwa, czyli z 24 zł. Szymon nie ma kosztu, ale również otrzymuje 12 zł korzyści. W tym wyniku Renata właściwie traci 4 zł, podczas gdy Szymon zyskuje 12 zł. Podobny wynik, ale z odwróconymi rolami, pojawi się jeśli Szymon zapłaci, a Renata nie zapłaci.
Wreszcie, jeśli oboje zapłacą, to każde z nich poniesie koszt 16 zł i każde otrzyma korzyści o wartości 24 zł—czyli po połowie całkowitych korzyści dla społeczeństwa w wysokości 48 zł.
Problem z dylematem więźnia pojawia się tak naprawdę w momencie, kiedy każda z osób przemyśli swoje strategiczne wybory.
  1. Renata wie, że jeśli Szymon nie zapłaci, to byłaby nierozsądna, gdyby zapłaciła. Jednakże jeśli Szymon zapłaci, to wtedy zyska więcej sama nie płacąc.
  2. Tak czy inaczej, stwierdza, że powinna wybrać niepłacenie i zamiast tego mieć nadzieję, że może być gapowiczką, która będzie używać dobra publicznego opłaconego przez Szymona.
  3. Szymon wnioskuje dokładnie w ten sam sposób na temat Renaty.
  4. Kiedy obie osoby dochodzą do wniosku, że niemądre byłoby zapłacić, to dobro publiczne nigdy nie zostaje zbudowane, i nie ma żadnego ruchu w kierunku opcji, w której każdy kooperuje—co byłoby właściwie najlepsze dla wszystkich stron.

Pytania do powtórzenia

  • Co to jest efekt gapowicza?
  • Wyjaśnij dlaczego to państwo finansuje obronę narodową.

Pytania rozwijające myślenie krytyczne

  • W jaki sposób stacje telewizji publicznej, takie jak TVP, próbują przezwyciężyć efekt gapowicza?
  • Stacje radiowe, syreny ostrzegające o zagrożeniu, latarnie morskie i lampy uliczne to wszystko są dobra publiczne, nie można kogoś wyłączyć z korzystania z nich i korzystanie nie wymaga rywalizacji. Jak myślisz, dlaczego rząd finansuje syreny, lampy uliczne i latarnie morskie, ale nie finansuje stacji radiowych innych, niż te publiczne?

Zadania

Beata i Sara są siostrami, które mieszkają w jednym pokoju. Ich pokój łatwo staje się zabałaganiony, a ich rodzice zawsze każą im go posprzątać. Z tego, że Beata i Sara dzielą się sprzątaniem pokoju, wynikają zarówno korzyści, jak i koszty:
  • If both Becky and Sarah clean, they each spend two hours and get a clean room.
  • If Becky decides not to clean and Sarah does all the cleaning, then Sarah spends 10 hours cleaning and Becky spends 0. Sarah is exhausted.
  • If Sarah decides not to clean and Becky does all the cleaning, then Becky spends 10 hours cleaning and Sarah spends 0. Becky is exhausted.
  • If both girls decide not to clean, they both have a dirty room.
Jaki jest najlepszy wynik dla Beaty i Sary? Jaki jest wynik najgorszy? Wskazówka: Pomoże ci stworzenie tabelki dylematu więźnia.
Wyjaśnij co w rozumowaniu Beaty i Sary prawdopodobnie poprowadzi je obie do wybrania najgorszego możliwego wyniku.