Główna zawartość
Aktualny czas:0:00Całkowity czas trwania:11:04

Średniowieczna sztuka europejska

Transkrypcja filmu video

Khan Academy prezentuje: Smarthistory Rozmawiają dr Steven Zucker i dr Beth Harris [dr Steven Zucker] W historii było parę budynków, które zmieniły sposób postrzegania architektury. [dr Beth Harris] Stoimy w jednym z nich. Znajdujemy się w Hagii Sophii w Stambule, który kiedyś był Konstantynopolem. A jeszcze wcześniej nosił nazwę Bizancjum. - Był najpierw miastem greckim, a potem częścią Imperium Rzymskiego, a następnie Konstantyn I postanowił założyć tu miasto. - Nazwał je nowym Rzymem i które zasłynęło pod nazwą Konstantynopol. - Albo Miasto Konstantyna. Zdarzyło się to w momencie, kiedy Konstantyn zaczął uznawać chrześcijaństwo. Pod koniec tamtego stulecia (IV w. n.e.) chrześcijaństwo stało się już oficjalną religią Imperium Rzymskiego. - W pobliżu był pałac cesarza i z tego powodu najważniejszy kościół został tu zbudowany. Kościół, w którym stoimy dziś nie jest tym oryginalnym kościołem. Pierwotny spłonął. - Następny również. - Spłonęły one podczas zamieszek, a najsłynniejsza z nich miała miejsce w VI wieku i nazywała się Powstanie Nika. - Powstanie odbyło się przeciwko ówczesnemu cesarzowi, Justynianowi, a był on fundatorem tego kościoła. - Ten kościół był sposobem na zaciągnięcie do roboty wielu ludzi, którzy w przeciwnym przypadku mogliby doprowadzić do zamieszek, ale też był to dla niego też sposób, żeby wyrazić swoją potęgę w cesarstwie. - To jeden z wielu kościołów, które zbudował Justynian. Ten budynek jest najważniejszą częścią tego budowniczego programu. - Jest niesamowity. Stoimy w budowlanej górze. Wykorzystanie tutaj terminu geologicznego jest moim zdaniem właściwe. Ktoś napisał kiedyś, że stanie tutaj, gdzie jesteśmy, czyli w sanktuarium, było jak stanie u podnóża ogromnego kanionu. Po odbudowaniu w VI wieku ten budynek był absolutnym unikatem na skalę światową. Nie tylko dzięki jego skali, ambicjom, ale też dzięki projekcie. - Justynian zatrudnił dwóch teoretyków, dwóch uczonych (Izydor z Miletu i Antemiusz z Tralles), którzy byli biegli w geometrii, w teoriach matematycznych i fizyce, żeby wymyślili sklepienie tej przestrzeni. Poprzednie dwa kościoły, które tu stały, miały drewniane dachy. - Były to podstawowe konstrukcje bazylikowe. Typ architektury, z którym starożytni Rzymianie czuli się komfortowo. Widzimy go na wskroś Imperium Rzymskiego, więc był bardzo znany rzymskim cesarzom, takim jak Konstantyn i Justynian. - Ale Justynian poprosił architektów, żeby zrobili coś nowego i zamiast tradycyjnej bazyliki mieli zbudować coś, co połączyłoby przestrzeń o planie centralnym z bazyliką. Bazylika miała podłużną formę, a centralny plan bazował na okręgach. - Porozmawiajmy tu o podstawowej geometrii. Mamy tu kopułę, która jest fenomenalnie wysoka. Pomyślmy o tym, jak Rzymianie stawiali kopuły, a budowali wielkie konstrukcje kopułowe. Pomyślmy o Panteonie w Rzymie. W tamtym przypadku mieliśmy okrągłą kopułę, usadzoną bezpośrednio na okrągłej kolebce. Ten budynek robi coś innego. Kopuła jest nad kwadratem. i teraz - w jaki sposób osadza się bazę okrągłej kopuły na kwadratowy budynek? - A z tej kwadratowej bazy wyrastają dwie półkopuły, tworząc prostokątną przestrzeń, która przypomina nam bazylikę. - Jak oni to zrobili? Stworzyli to dzięki użyciu pendentywów. Jeśli spojrzymy na bazę kopuły, zobaczymy, że rozbiega się na serię czterech łuków, a przestrzeń pomiędzy czterema łukami oraz bazą kopuły jest jakby trójkątna, ale zakrzywiona. Staje się cudowna rzecz. Wiemy, że kopuła musi ważyć ogromnie dużo, a mimo to zdaje się rozbiegać się w najsmuklejsze punkty. - Architekci ukryli ogromne kamienne filary, które pełnią najwiażniejszą rolę w podtrzymywaniu ciężaru oraz przenoszeniu sił rozporowych tej kopuły. Kopuły wywierają ogromne siły nacisku nie tylko w dół, ale też na boki. Częściowo kopułę podtrzymują także półkopuły, od obu jej stron, a na wschodnią półkopułę podpierają kolejne trzy mniejsze. To jest pierwszy raz, gdy widzimy kopułę na pendentywach w tak ogromnej skali. - Było to niebezpieczne. Było to niezwykle ambitne, ale nie zadziałało idealnie na początku. - Nie, bo było trzęsienie ziemi i część kopuły się zapadła, a kiedy ją odbudowywano, nieco ją zmodyfikowano. Kopuła, którą widzimy teraz, jest wyższa od tej oryginalnej. - Uczynienie ją bardziej stromą pozwoliło zredukować siły rozporowe, żeby ciężar był przenoszony bardziej pionowo, w dół. Ogromne siły rozporowe naprawdę destabilizują budynek, a jeśli się przyjrzymy, zobaczymy, że niektóre kolumny oraz inne konstrukcyjne elementy przekrzywiły się. - Jesteśmy w takim miejscu i rozmawiamy o inżynierii... - Ale to jest cud inżynieryjny! - Kiedy znajdujesz się w tej przestrzeni, nie myślisz o tym. Myślisz o kompleksowości przestrzeni, jej tajemniczości. O sposobie, w jaki ściany rozpuszczają się w świetle, o mistycyzmie przestrzeni. - O to w tym wszystkim chodziło. Wczesny kronikarz napisał, że wygląda to tak, jakby kopuła była podwieszona na niebie, a częściowo powodem tego był fakt, (co było niezwykle ambitne), że architekci przedziurawili bazę kopuły czterdziestoma oknami, żeby światło przepływało pod nią. Przestajesz widzieć elementy konstrukcyjne pomiędzy oknami i zdaje się to być nieprzerwaną łuną światła. - Światło w myśleniu bizantyjskim było powiązane z ideami perfekcji oraz boskości. - Okna tworzą rytm, który niemalże wprawia kolumnę w ruch, a to wszystko spoczywa na ścianach, które są przyzdobione marmurem, które mają bogate unerwienia oraz wzory, a to wszystko jest w ruchu. Posadzka wykonana została z wielkich kamieni brukowych, które wydają się mieć na sobie falisty wzór. - Nie ma tu masywności architektury starożytnego Rzymu. Oto nowa architektura chrześcijańska dla nowego chrześcijańskiego Cesarstwa Rzymskiego. - Według mnie jest to idealna ekspresja przemiany fizyczności w duchowość. Budynek ten był duchowym sercem Cesarstwa. - Cesarz wschodniorzymski, władca Cesarstwa Bizantyńskiego, które tak naprawdę było kontynuacją Cesarstwa Rzymskiego, ale bez wielu utraconych ziem, ten cesarz był nie tylko postacią polityczną, był także głową kościoła. Wybierał patriarchę, czyli osobę zarządzającą Kościołem. Bardzo różni się to od tego, jak postrzegamy papieża z zachodniej części Cesarstwa. - Kiedy w tym kościele odbywały się ważne rytuały i uczestniczyli w nich cesarz wraz z patriarchą, było to wyrażenie jedności między niebem a ziemią. Między potęgą polityczną a duchową. Rozmawialiśmy o tym, jak ten budynek wyraża tajemniczość, i jak pięknie ukryte są elementy konstrukcyjne. Jedną z rzeczy, które odciągają naszą uwagę od konstrukcji, jest dekoracja powierzchni. Wszystkie te górne powierzchnie, które nie są z kolorowego kamienia, są pokryte złotą mozaiką. - Mozaiką z dekoracyjnymi wzorami. - Liście akantowe, liście palmowe. Wszędzie były krzyże. Ale nie znajdziemy tu mozaik z postaciami. Był to okres w historii bizantyńskiej, który prowadził do tego, co nazywamy ikonoklazmem. Był to moment prawdziwego kryzysu wizerunków. Kiedy powstawał ten kościół, podjęto wyraźną decyzję o unikaniu jakichkolwiek figuralnych obrazów. - Tę decyzję mogły spowodować niepokoje wokół pierwszego przykazania, które zabraniało bałwochwalstwa. Mogło to też być próbą uwydatnienia architektury - zamiast kierować uwagę widza na Maryję albo Chrystusa, uwagę przyciągał mistyczny efekt samej przestrzeni. - Kolory pochodziły nie tylko z mozaik. Wszystkie te przezroczyste okna były oryginalnie kolorowe. Były czerwone, żółte, fioletowe, niebieskie, zielone. A tu mamy powierzchnię marmurową. Justynian zapłacił niebotyczne pieniądze, żeby sprowadzić marmur z całego cesarstwa. Sprowadził najpiękniejszy, najelegantszy marmur, jak tylko się dało, i pokrył nim ścianę, co nazywamy licowaniem. Jego rzemieślnicy byli w stanie przepiłować marmur na wskroś i otworzyć go jak książkę, dzięki czemu wzory były lustrzane i tworzyły te wspaniałe skomplikowane wzory. Światło wpływa przez okna, złote mozaiki, kolorowy marmur. Wszystko to tworzy kalejdoskop ruchu i energii. - Kiedy cesarz stał tu wraz z patriarchą kościoła ortodoksyjnego, nosili złoto, purpurę i srebro. - W ich trony były wbudowane klejnoty. Było tu niegdyś ogromne lektorium, które odgradzało sanktuarium i według niektórych opisów miało wysokość 35 stóp (~10,67 metrów) i całe było pokryte srebrem. - Laicy, zwykli ludzie tacy jak my, stali w nawach bocznych oraz emporach, a tylko patriarcha, kapłan, kler oraz cesarz mieli dostęp do miejsca, które, jak powiedziałeś, było zasłonięte przez lektorium. Więc była to tajemnica w już i tak tajemniczym wnętrzu. Co za widowisko. Ten budynek ma ponad 1500 lat, więc przeszedł sporo zmian. Zmiany są widoczne wszędzie wokół nas. Posadzki są starte i nierówne. Części marmurowego lica zaginęły i luki te zostały pomalowane. Wyraźnie są tu mozaiki z późniejszych okresów. Najbardziej oczywiste są muzułmańskie inskrypcje na kopule, z czasów, kiedy budynek został przekształcony w meczet. - Cesarstwo Bizantyńskie zostało podbite przez Turków osmańskich, którzy byli muzułmanami, a to miasto, Konstantynopol było wspaniałym skarbem, a jego najwspanialszym klejnotem był ten kościół. Kiedy miasto zostało podbite, jedną z pierwszych rzeczy, jakie zrobili Osmanie, było przekształcenie tego budynku w meczet. - Funkcjonował on jako meczet aż do 1934 roku, kiedy to podany został sekularyzacji i przekształcony w muzeum. - Rzeczą, której tu najbardziej brakuje, są oryginalne chrześcijańskie elementy wyposażenia - To nie tylko wyposażenie, a relikwie, relikwiarze. Była to przestrzeń wypełniona przedmiotami świętymi. - A powodem ich braku nie jest inwazja muzułmanów. Powodem jest inwazja zachodnioeuropejskich chrześcijan. - Tak, i stało się to w 1204 roku. - Zamiast udać się do Ziemi Świętej... - ...Żeby odebrać Ziemię Świętą od muzułmanów... - ...Krzyżowcy mieli ogromny dług pieniężny wobec Wenecjan i nie byli w stanie go spłacić, dlatego ostatecznie ograbili Konstantynopol. - Spora część skarbów, która tu kiedyś była, teraz jest w Wenecji oraz jest rozłożona po muzeach na całym świecie. - Możemy sobie tylko wyobrażać, jak bogato musiało wyglądać to wnętrze, gdy było pokryte złotem i srebrem, gdy klejnoty zdobiły najważniejsze elementy wyposażenia. - Gdy ludzie czcili relikwie oraz ikony, które tu niegdyś były. - Gdy było to centrum cesarstwa. Napisy/Tłumaczenie: WYTFURNIA.PL [IW] Odwiedź: WYTFURNIA.PL/services po więcej informacji o naszych usługach.