Jeśli widzisz tę wiadomość oznacza to, że mamy problemy z załadowaniem zewnętrznych materiałów na naszej stronie internetowej.

If you're behind a web filter, please make sure that the domains *.kastatic.org and *.kasandbox.org are unblocked.

Główna zawartość

Thomas Jefferson, Monticello

Thomas Jefferson, Monticello, Charlottesville, Wirginia, 1770-1806. Photo: Rick Stillings (CC BY-NC-SA 2.0

Dżentelmeński architekt

W niedatowanej notatce Thomas Jefferson zostawił jasne instrukcje dotyczące tego, co chciałby, aby zostało wyryte na jego nagrobku:
Tu został pochowany
Thomas Jefferson
autor Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych
autor Statutu Wirginii dotyczącego wolności religijnej
ojciec Uniwersytetu Wirginii
Jefferson wyjaśnił: "ponieważ dzięki nim, jako świadectwu, że żyłem, chciałbym być najbardziej zapamiętany". Z pewnością są ważne osiągnięcia, które Jefferson pominął. Był on także gubernatorem Wirginii, ministrem USA we Francji, pierwszym sekretarzem stanu, trzecim prezydentem Stanów Zjednoczonych i jednym z najznakomitszych architektów-dżentelmenów w historii Ameryki. Cytując Williama Piersona, historyka architektury: "Pomimo tego, że jego wykształcenie i zasoby były na poziomie amatora, potrafił działać z całą przenikliwością i śmiałością profesjonalisty".
Nawet gdyby nie wszedł w życie polityczne, Jefferson byłby dziś pamiętany jako jeden z najwcześniejszych zwolenników architektury neoklasycznej w Stanach Zjednoczonych. Jefferson uważał, że sztuka jest potężnym narzędziem, które może wywołać zmiany społeczne, zainspirować społeczeństwo do zdobywania wykształcenia i wywołać ogólne poczucie oświecenia wśród Amerykanów. Jeśli Cyceron uważał, że celem zdolnego oratora jest nauczanie, zachwycanie i wzruszanie, to Jefferson wierzył, że skala i publiczny charakter architektury mogą spełnić te same aspiracje.
Thomas Jefferson, Monticello (widok od północy), Charlottesville, Wirginia, 1770-1806. Photo: Virginia Hill (CC BY-ND 2.0)

Powrót do klasyki

Jefferson przybył do College of William and Mary w 1760 r. i od razu zainteresował się architekturą kampusu uczelni oraz szerzej - Williamsburga. Jako miłośnik książek, Jefferson rozpoczął swoją kolekcję architektoniczną jeszcze w czasie studiów. Jego pierwsze dwa nabytki to The Architecture of A. Palladio Jamesa Leoni (1715-1720) i Rules for Drawing the Several Parts of Architecture Jamesa Gibbsa (1732).
Choć nigdy nie był formalnie wykształcony jako architekt, Jefferson, zarówno podczas studiów, jak i w późniejszym życiu, wyrażał niezadowolenie z architektury, która otaczała go w Williamsburgu, uważając, że estetyka Wren-Barok, powszechna w kolonialnej Wirginii, była zbyt brytyjska dla odbiorców w Ameryce Północnej. W często cytowanym fragmencie Notatek o Wirginii (1782) Jefferson krytycznie pisał o architekturze Williamsburga:
" Uniwersytet i szpital to ordynarne, źle ukształtowane pale, które, gdyby nie to, że mają dachy, zostałyby wzięte za cegielnie. Nie ma innych budynków publicznych poza kościołami i gmachami sądów, w których nie próbuje się zachować elegancji".
Kiedy więc Jefferson zaczął projektować swój własny dom, zwrócił się nie ku architekturze modnej wówczas w okolicach Williamsburga, lecz ku klasycznej architekturze Antonio Palladia i Jamesa Gibbsa. Zamiast stawiać swoją plantację nad brzegiem rzeki - co było normą dla ziemiaństwa Wirginii w XVIII wieku - Jefferson zdecydował się umieścić swój dom, który nazwał Monticello (po włosku "mała góra"), na szczycie samotnego wzgórza tuż za Charlottesville w Wirginii.

Francuski neoklasycyzm dla amerykańskiej publiczności

Budowa rozpoczęła się w 1768 r., kiedy po raz pierwszy wykarczowano i zniwelowano wzgórze, a Jefferson wprowadził się do ukończonego Pawilonu Południowego dwa lata później. Wczesna faza budowy Monticello została w dużej mierze ukończona w 1771 roku. Jefferson opuścił zarówno Monticello, jak i Stany Zjednoczone w 1784 roku, kiedy przyjął nominację na ministra Ameryki we Francji. W ciągu następnych pięciu lat, to znaczy do września 1789 roku, kiedy Jefferson powrócił do Stanów Zjednoczonych, by pełnić funkcję sekretarza stanu pod kierownictwem nowo wybranego prezydenta Waszyngtona, miał okazję zwiedzić klasycystyczną i neoklasyczną architekturę we Francji.
Thomas Jefferson, Rotunda, Uniwersytet Wirginii, Charlottesville, Wirginia, 1819-26. Photo: Michael Hebb (CC BY-NC-SA 2.0)
Ten pobyt za granicą miał ogromny wpływ na projekty architektoniczne Jeffersona. Kapitol stanu Wirginia (1785-1789) jest zmodyfikowaną wersją Maison Carrée (16 p.n.e.), rzymskiej świątyni, którą Jefferson zobaczył podczas wizyty w Nîmes we Francji. I chociaż Jefferson nigdy nie dotarł aż do Rzymu, wpływ Panteonu (125 r. n.e.) na jego Rotundę (rozpoczętą w 1817 r.) na Uniwersytecie Wirginii jest tak oczywisty, że nie trzeba o nim wspominać.
Polityka pochłaniała Jeffersona od jego powrotu do Stanów Zjednoczonych aż do ostatniego dnia 1793 roku, kiedy to oficjalnie zrezygnował z członkostwa w gabinecie Waszyngtona. Od tego roku aż do 1809 roku Jefferson sumiennie przeprojektowywał i przebudowywał swój dom, tworząc z czasem jeden z najbardziej rozpoznawalnych domów prywatnych w historii Stanów Zjednoczonych. Jefferson w pełni zastosował w nim ideały francuskiej architektury neoklasycznej dla amerykańskiej publiczności.
W tym późniejszym okresie budowy Jefferson zasadniczo zmienił proporcje Monticello. Jeśli wczesna konstrukcja sprawiała wrażenie palladiańskiego dwupiętrowego pawilonu, to późniejsza przebudowa Jeffersona, oparta częściowo na paryskim Hôtel de Salm (1782-87), daje wrażenie symetrycznego jednopiętrowego domu z cegły pod surowym doryckim entablaturą. Zachodnia fasada ogrodowa - widok, który po raz kolejny znalazł się na amerykańskim niklu - ukazuje najbardziej rozpoznawalne cechy architektoniczne Monticello. Dwukolumnowy, głęboki portyk zawiera kolumny doryckie podtrzymujące trójkątny fronton ozdobiony półokrągłym oknem. Chociaż krótki ośmiokątny bęben i płytka kopuła zapewniają Monticello poczucie pionowości, drewniana balustrada, która okrąża linię dachu, daje silne poczucie horyzontalności. Od dołu do góry, Monticello jest uderzającym przykładem francuskiej architektury neoklasycznej w Stanach Zjednoczonych.
Rembrandt Peale, Thomas Jefferson, 1805, olej na płótnie,, 28 x 23 1/2 cala (New-York Historical Society)

Jefferson zmienił partię polityczną i do czasu wyboru na prezydenta był demokratą-republikaninem. Uważał, że młode Stany Zjednoczone powinny nawiązać silne stosunki dyplomatyczne z Francją - krajem, który Jefferson i jego polityczni bracia uważali za naszych rewolucyjnych braci w broni. Mając to na uwadze, nie dziwi fakt, że Jefferson zaprojektował swój dom w stylu neoklasycyzmu popularnego wówczas we Francji, który różnił się od stylu modnego w Wielkiej Brytanii. Ten neoklasycyzm - mający swoje korzenie w architekturze starożytnego Rzymu - Jefferson miał okazję poznać podczas pobytu za granicą.

Budynki, które odwołują się do ideałów demokratycznych

Pomagając wprowadzić klasyczną architekturę do Stanów Zjednoczonych, Jefferson chciał wzmocnić ideały kryjące się za klasyczną przeszłością: demokrację, edukację, racjonalność, odpowiedzialność obywatelską. Ponieważ nie znosił Anglików, Jefferson nieustannie odrzucał brytyjskie precedensy architektoniczne na rzecz tych z Francji. W ten sposób Jefferson wzmacniał symboliczny charakter architektury. Jefferson nie zaprojektował po prostu budynku, ale budynek, który wymownie przemawiał do demokratycznych ideałów Stanów Zjednoczonych. Widać to wyraźnie na Kapitolu Stanu Wirginia, w Rotundzie na Uniwersytecie Wirginii, a zwłaszcza w jego własnym domu, Monticello.
Esej autorstwa dr. Bryana Zygmonta

Chcesz dołączyć do dyskusji?

Na razie brak głosów w dyskusji
Rozumiesz angielski? Kliknij tutaj, aby zobaczyć więcej dyskusji na angielskiej wersji strony Khan Academy.