Główna zawartość
Aktualny czas:0:00Całkowity czas trwania:10:29

Transkrypcja filmu video

Idziemy teraz krok dalej w naszym badaniu rozwoju azjatyckich imperiów. W tym filmie omówimy to, co stało się w Północnych Indiach, Persji i na Bliskim Wschodzie, i w Anatolii, na terenie dzisiajeszej Turcji. Tutaj widzimy jak Azja wyglądała około roku 1300. Jak może pamiętacie z poprzednich filmów, na początku XIII wieku Dżyngis Chan podbił większość Azji dla Mongołów. Ale już sto lat później imperium rozpadło się na różne chanaty. Dynastia Yuan w Chinach, Chanat Czagatajski w Azji Śrokowej, Złota Orda w Azji północno-zachodniej oraz Ilchanat w Persji i na Bliskim Wschodzie. Patrząc na tę mapę musimy zwracać uwagę na dwie ważne rzeczy: po pierwsze to małe królestwo tutaj. To jedno z wielu małych królestw powstałych po upadku Sułtanatu Rumu w połowie XIII wieku. To konkretne królestwo założył Osman, a jego imię po arabsku brzmi bardziej jak Uthmān lub Othmān. I to jest właśnie powstające Imperium Osmańskie. A tutaj macie Sułtanat Delhi, pierwsze większe imperium muzułmańskie Indii Północnych. Warto zauważyć, że jako jedni z niewielu zdołali oprzeć się Mongołom. Ale teraz przewińmy o 100 lat. Kilka rzeczy się zmieniło. Dynastia Ming podbiła Dynastię Yuan w połowie XIV wieku. Mongołowie rządzą teraz na wschodzie jedynie Północną Dynastią Yuan, ale wciąż istnieje Chanat Czagatajski i Złota Orda. Przy czym sporo ich terytorium, w tym Ilchanat zostało podbitych przez Timura, o którym mówiliśmy w poprzednim filmie. Timur zdobył też Delhi i złamał potęgę Sułtanatu Delhi, które przetrwa już zaledwie kolejne 100 lat. Jak widzicie tutaj Imperium Osmańskie założone przez Osmana lub Uthmana, ciągle rośnie i ciągle podbija. O jednej rzeczy musimy pamiętać. W poprzednim filmie było o odkryciu czarnego prochu w Chinach Dynastii Tang i na początku Song, czyli jakieś 500, 600 lat wcześniej, przed teraz omawianym okresem. Ale to w tym właśnie okresie widzimy czarny proch i altylerię na polach bitew. Gdy mówię o altylerii mam na myśli działa. Przewińmy do przodu o kolejne 200 lat i zobaczmy rozwój azjatyckich imperiów. Widać teraz kilka rzeczy. Dynastia Ming wciąż kontroluje większość Chin. Północni Yuan wciąż są w Mongolii. Macie Chanat Kazachów, potomków Mongołów. Pod koniec XVI i na początku XVII wieku Imperium Osmańskie bardzo się rozrosło, obejmując sporą część Bliskiego Wschodu. W Persji widzimy upadek Timurydów w kilka dekad po śmierci Timura. Na początku XVI wieku władzę przejmują Safawidzi. A później w XVI wieku, niemal równo z założeniem dynastii Safawidów w Persji pra-wnuk wnuka Timura, Babur, urodzony w dzisiejszym Uzbekistanie, podbił Sułtanat Delhi i założył państwo Wielkich Mogołów. Mogołowie, to perskie określenie Mongołów, a sam Babur jest potomkiem Timura ze strony ojca i Dżyngis Chana ze strony matki. Historycy często grupują te trzy imperia, czy dynastie, bo mają pewne podobieństwa. Omówmy je po kolei i zbadajmy podobieństwa i różnice. Nie za wiele wiadomo o Osmanie, założycielu królestwa w Anatolii. Wyznawali sunnicką wersję islamu. A władca z czasem będzie nawet zwany kalifem. Klasa rządząca tego imperium to Turkowie. Ich cechą charakterystyczną jest tak zwany system Dewszirme w ramach którego Sułtan ma swoją osobistą armię swego rodzaju niewolników, Janczarów. Janczarowie byli chrześcijańskimi chłopcami zabranymi w młodym wieku i indoktrynowanymi tak, by stali się Janczarami. Powiedziałem, że są "swego rodzaju" niewolnikami, bo chociaż byli zmuszeni, żeby zostać Janczarami, i zabrano ich od ich rodzin, to otrzymywali wiele przywilejów i z czasem wielu Janczarów zostawało najważniejszymi urzędnikami w Imperium Osmańskim, niektórzy nawet zostawali Wielkimi Wezyrami, faktycznie władając całym imperium. Osmanowie znani byli też z tego, że jako jedne z pierwszych imperiów korzystali z prochu czarnego. Państwo Safawidów, jak widać na osi, powstało na początku XVI wieku, oficjalnie w 1501 roku, założone przez szacha Isma'la, znanego jako Isma'il I. Był on spadkobiercą religijnej dynastii Safawidów. Byli muzułmanami, jak Osmanowie, ale inaczej do Osmanów byli wyznawcami Imamizmu. Imamici to główna grupa szyitów po dziś dzień, ich podstawowym wierzeniem jest 12 imamów będących następcami Mahometa, pierwszym był Ali, i mamy filmik o schiźmie sunnitów i szyitów. Chociaż Isma'il mówił po turecku i był wychowany po turecku, jego dynastia przywróciła kulturę starożytnej Persji. Uważa się, że to pierwsza dynastia od czasów Sassanidów, która miała u władzy rodzimych Persów i przywróciła Perską kulturę, na przykład słowo Szach. Cyrus Wielki był Szachinszachem, królem królów. Służyli i ich tak zwani Ghulamowie, coś jak Janczarzy. To niewolni żołnierze, pojmani do niewoli za młodu i wychowani tak, że stawali się elitarnymi wojownikami, którzy z czasem zyskali bogactwo i władzę. Możecie się zastanawiać, dlaczego nikt z nich, a oprócz nich są jeszcze Mamelucy i inne imperia muzułmańskie. Dlaczego na elitarnych wojowników szkolono niewolników i dawano im taką władzę? Cóż, prawdą jest, że najbezpieczniej było dać władzę właśnie im. Pamiętajcie, że te imperia władają wieloma plemionami i wieloma grupami i królestwami, które ciągle walczą o władzę, o to, żeby ustanowić własne dynastie. Jeśli pozwolisz ludziom z tych różnych plemion chronić ciebie jako władcy, cóż, jest duża szansa, że ktoś z nich cię zabije i ustanowi własną dynastię. Ale jeśli od młodego pierzesz komuś mózg jak Ghulamom, jak Janczarom, cóż, mogą być bardziej lojalni. I w rzeczy samej działali bardzo stabilizująco. Jak wspomiałem, Wielcy Mogołowie zostali założeni przez Babura, pra-wnuka wnuka Timura, który też był wychowany w tradycji turecko-mongolskiej. Pokonał Sułtanat Delhi, już i tak osłabiony przez Timura 100 lat wcześniej, wygrywa wojnę dzięki pomocy prochu czarnego, dzięki czemu pokonał znacznie większe armie Sułtanatu Delhi. Mogołowie byli sunnitami ale ich poddanymi byli hinduiści, i tak początkowi władcy Mogołów byli właściwie całkiem tolerancyjni. Być może najbardziej tolerancyjnym był Akbar, znany jako Akbar Wielki, o którym zrobimy inny film, próbował on stworzyć religię, która scalałaby islam i hinduizm oraz dżinizm i chrześcijaństwo. Potem jednak stają się mniej tolerancyjni za Szahdżahana i Aurangzeba. To Szahdżahan zbudował Tadż Mahal dla swojej żony, ale zwykle nie mówi się, że budował to niezwykłe mauzoleum w okresie, gdy w Indiach panował głód i który nie był władcą tolerancyjnym i prześladował hinduistów i sikhistów a jego syn Aurangzeb poszedł w jego ślady. Niektórzy historycy określają te imperia mianem imperiów prochu czarnego. Jak ktoś mówi imperia prochu czarnego, to ma na myśli te trzy. Powodem dla nazwy jest fakt, że trzy duże scentralizowane imperia powstały z pomocą prochu czarnego. Osmanowie byli słynni ze swoich dział, Mogołowie, szczególnie Babur doszedł do władzy dzięki prochowi czarnemu. Dziś jednak historycy są dość sceptyczni w takim grupowaniu tych imperiów. Inne, duże imperia powstawały bez prochu czarnego. Więc cała ta teza traci na popularności.