If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

Jeżeli jesteś za filtrem sieci web, prosimy, upewnij się, że domeny *.kastatic.org i *.kasandbox.org są odblokowane.

Główna zawartość

Społeczeństwa paleolityczne

Paleolit dosłownie oznacza “starszą epokę kamienia,” ale mówiąc ogólnie epoka paleolitu odnosi się do czasu w historii ludzkości, kiedy poszukiwanie pożywienia, łowiectwo i rybołówstwo były podstawowymi środkami uzyskiwania żywności.

Streszczenie

  • Społeczeństwa w Paleolicie były w dużym stopniu zależne od zbieractwa i polowania
  • Chociaż człowiekowate ewoluowały przez miliony lat na drodze selekcji naturalnej, to właśnie rozwój kultury jest przyczyną większości ważnych zmian w historii gatunku Homo Sapiens.
  • Już przed pojawieniem się rolnictwa ludzie formowali małe społeczności, które wspólnie polowały i zajmowały się zbieractwem.

Ewolucja społeczno-kulturowa

„Paleolit” oznacza dosłownie „stary kamień” ew. „starsza epoka kamienia”, ale nazwa ta jest częściej używana do określenia okresu, kiedy ludzie zdobywali żywność głównie na drodze zbieractwa, polowania i rybołówstwa. Nie udomowiono jeszcze zwierząt, ani nie zajęto się hodowlą roślin. Ludy zbieracko-łowieckie nie mogły polegać na rolnictwie w celu samodzielnej produkcji jedzenia, a ich dieta była zależna od zmian w przyrodzie. Musieli więc martwić się o to, czy nadmierne łowienie ryb w jeziorze doprowadzi do ich wyczerpania i utraty ważnego źródła pożywienia, albo o to, czy susza zniszczy ważne dla ich przetrwania rośliny. W celu zapewnienia wystarczającej ilości jedzenia swoim społecznościom, ludzie ci starali się utrzymać równowagę w swoim otoczeniu przez ograniczanie zbieractwa i polowań.
Tak było przez większą część historii ludzkiej. Dopiero około 11 tysięcy lat temu formuła zbieractwa i kłusownictwa zaczęła się przekształcać. Kiedy ludzie zaczęli migrować i dostosowywać się do nowych warunków, zaczęli również wynajdować narzędzia i metody pomagające im jak najlepiej radzić sobie z ograniczeniami nowego środowiska.
Badania nad wczesnymi ludźmi często skupiały się na ewolucji biologicznej i selekcji naturalnej. Poświęcenie uwagi ewolucji społeczno-kulturowej, a więc szukanie odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób wczesne społeczeństwa tworzyły kulturę, jest jednak równie ważne Ludzie w Paleolicie nie byli po prostu jaskiniowcami, których jedyną troska było zapewnienie sobie następnego posiłku. Znaleziska archeologiczne ujawniają, że Neandertalczycy z Europy oraz Azji Południowowschodniej posiadali system wierzeń i sprawowali rytuały, takie jak pogrzeb. Pozostałości pochówku w grocie Shanidar znajdującej się w północnozachodnim Iranie, sugerują, że rodzina pochowanego tam neandertalczyka pokryła jego ciało kwiatami, co wskazuje na to, że wierzyli oni w życie pozagrobowe i mieli głębokie życie duchowe.
Wejście jaskinie otoczone roślinnością, i prostymi konstrukcjami w tym ścieżką.
Jaskinia Shanidar - placówka archeologiczna w górach Zagros irackiej części Kurdystanu, północny Irak. Źródło zdjęcia: Flickr.
Kultury wykształcały się i rozwijały w różnych środowiskach, co pozwoliło należącym do nich ludziom nie tylko przetrwać, ale też rozwijać się w unikalny sposób. Ale czym właściwie jest kultura? Kultura to szerokie pojęcie obejmujące wyuczone przez ludzi wzorce postepowania, które często związane są z przetrwaniem.
Pod względem anatomicznym Homo Sapiens nie zmienił się wiele w przeciągu ostatnich 120 tysięcy lat, ale przeszedł ogromną ewolucje kulturową. Ludzie zaczęli dostosowywać się do wymagań przyrody głównie poprzez pomysłowość kulturową, a nie tylko przez zmiany fizyczne wiązane z ewolucją.
Nie można jednak zupełnie oddzielać ewolucji kulturowej od ewolucji biologicznej, bo to wykształcenie się bardziej złożonego mózgu, lepiej dostosowanego do życia w społeczeństwie, pozwoliło na rozwój kultury. Sam rozmiar ludzkiego mózgu doprowadził do pewnych zmian kulturowych. Wielu naukowców uważa ciężkie porody spowodowane dużymi czaszkami niemowląt, długa ciąża, a także wyjątkowo długi okres zależności dzieci od rodziców, wymagały wysokiego stopnia organizacji społecznej i komunikacji, co grało kluczowa rolę w rozwoju kulturowym ludzi.
Niespotykana kreatywność Homo sapiens pozwoliła mu na wyrażanie się w sposób symboliczny, zwłaszcza w kontekstach kulturowych i duchowych, takich jak sztuka czy pochówek. To właśnie przedsięwzięcia kreatywne są cechą wyróżniającą Homo sapiens sapiens (człowiek myślący myślący), czyli gatunku o niepowtarzalnych zdolnościach umysłowych, do którego należą dzisiejsi ludzie.

Małe społeczności

Wraz ze zwiększeniem się liczby ludzi, gęstość zaludnienia w skupiskach ludzkich również wzrastała. To z kolei często prowadziło do rywalizacji o najlepsze ziemie i zasoby. Ze względu na ograniczenie zasobów naturalnych, wczesne społeczności ludzkie nie były szczególnie duże, ale miały wystarczająco wielu członków, żeby mogły zapewnić bezpieczeństwo, podział pracy i możliwość egzogamii, to znaczy wychodzenia i żenienia się lub płodzenia potomstwa z członkami innych grup.
Antropolodzy byli w stanie dojść do powyższych wniosków dotyczących ludności paleolitycznej przez badanie dzisiejszych ludów zbieracko-łowieckich, takich jak lud Khoisan, żyjący na afrykańskiej pustyni Kalahari. Opierając się na doświadczeniu tych dzisiejszych ludów zbieracko-łowieckich, mających zazwyczaj około 500 członków, oraz posługując się teoretycznymi matematycznymi modelami, możemy stwierdzić, że ludzie w paleolicie zbierali się w około 25-osobowe grupy, i że jedno plemię składało się z około 20 takich grup.
Stojący czarny mężczyzna patrzący w dal. W tle znajduje się piaszczysta ziemia, trochę zielonych krzaków i drewniana laska. Mężczyzna nie ma na sobie koszulki, nosi jednak naszyjnik z koralików.
Mężczyzna z plemienia San (inaczej Buszmeni) w Namibii. Wielu Buszmenów wciąż prowadzi zbieracko-łowiecki tryb życia. Źródło zdjęcia Wikimedia Commons.:
Jak dużo ziemi potrzebowali ci ludzie, żeby móc zapewnić sobie niezbędne pożywienie i wodę? Antropolodzy oszacowali, że każda mała społeczność paleolityczna żyjąca miedzy 150 a 12 tysięcy lat temu, posługująca się dostępnymi wtedy narzędziami, potrzebowała by ponad 180 km2 mało urodzajnej ziemi z rzadko wysapującymi surowcami lub też ponad 18 km2 żyznej ziemi, żeby zaspokoić swoje podstawowe potrzeby. Biorąc pod uwagę bardzo niewielkie rozmiary społeczności paleolitycznych, wykorzystanie ziemi było niezwykle niewydajne. Przy tak niewielkiej gęstości zaludnienia, jak w paleolicie, teren dzisiejszej Polski mógłby wyżywić nie więcej niż 20 tysięcy ludzi, a cała planeta zaledwie 10 milionów. Dla porównania obecnie w Polsce mieszka ponad 38 milionów ludzi, a na całym świecie 7 miliardów!

Podział pracy

Zanim pojawiło się rolnictwo, ludzie mieli niewielki wpływ na otaczające ich środowisko, więc skupiali się na pilnowaniu terytorium i negocjowaniu dobrych związków ze swoimi sąsiadami. Z upływem czasu grupy ludzi tworzyły niewielkie tymczasowe osady, najczęściej w okolicach źródeł wody. Te osady pozwoliły na podział pracy, a podział ten odbywał się zazwyczaj ze względu na płeć. Kobiety zazwyczaj zajmowały się zbieractwem, gotowaniem i opieką nad dziećmi. Mężczyźni polowali. Dotyczyło oto większości, ale nie wszystkich społeczeństw paleolitycznych. Mamy na przykład dowody na to, w okresie średniego paleolitu kultury żyjące w Eurazji dzieliły obowiązki po równo między kobiety i mężczyzn.
Warto jednak zaznaczyć, że zależności między płciami funkcjonowały zupełnie inaczej w Paleolicie niż w naszej obecnej kulturze, więc taki podział pracy miedzy kobiety i mężczyzn niekoniecznie oznacza dyskryminację jednej z płci. Nie ma zgody co do tego, czy to zbieractwo czy też polowanie zapewniało więcej jedzenia, ale na pewno i jedno i drugie pełniło ważną role.

Jak uważasz?

W jaki sposób kultura ludów paleolitycznych przypomina dzisiejszą?
Archeologowie często wnioskują na temat pradawnych ludów zbieracko-łowieckich przez badanie ich dzisiejszych odpowiedników. Czy uważasz to podejście za dobre? Czy zrozumienie funkcjonowania współczesnych społeczeństw zbieracko-łowieckich jest przydatne w rozumieniu społeczeństw paleolitycznych?

Chcesz dołączyć do dyskusji?

Na razie brak głosów w dyskusji
Rozumiesz angielski? Kliknij tutaj, aby zobaczyć więcej dyskusji na angielskiej wersji strony Khan Academy.